Shkëlqesi,
Panelistë të nderuar,
Kolegë,

Është një nder për Shqipërinë të jetë një nga bashkëorganizatorët e këtij diskutimi të rëndësishëm.

Ndërsa inteligjenca artificiale po integrohet gjithnjë e më shumë në qeverisje, në sistemet e drejtësisë dhe në shërbimet publike, përballemi me një pyetje themelore: a do të avancojë teknologjia barazinë, apo do të thellojë pabarazitë ekzistuese?

Sistemet e inteligjencës artificiale shpesh perceptohen si neutrale dhe objektive. Megjithatë, në realitet, ato pasqyrojnë të dhënat, strukturat dhe supozimet mbi të cilat janë ndërtuar. Kur këto baza formësohen nga pabarazitë historike, ekziston rreziku që diskriminimi jo vetëm të riprodhohet, por edhe të amplifikohet.

Për gratë dhe vajzat, kjo paraqet pasoja serioze. Për ato që përballen me forma të ndërthurura diskriminimi, veçanërisht gratë dhe vajzat nga komunitete të diskriminuara në bazë të punës dhe prejardhjes, rreziqet janë edhe më të thella.

Tashmë po shohim se si mjetet algoritmike mund të ndikojnë vendimmarrjen mbi aksesin në përfitime sociale, praktikat e policimit, mundësitë e punësimit, madje edhe rezultatet gjyqësore. Pa garanci të mjaftueshme, këto sisteme mund të etiketojnë në mënyrë disproporcionale komunitete të caktuara si “me rrezik të lartë”, të kufizojnë aksesin në shërbime, ose të ulin prioritetin e rasteve të dhunës—duke përforcuar kështu modele përjashtimi që tashmë ekzistojnë jashtë hapësirës digjitale.

Në këtë kontekst, transformimi digjital i drejtësisë dhe qeverisjes duhet të trajtohet me kujdes, përgjegjësi dhe mbi bazën e një kornize të qartë të të drejtave të njeriut.

Shqipëria beson fort se inovacioni teknologjik duhet të ecë paralelisht me mbrojtjen e të drejtave themelore. Inteligjenca artificiale duhet të shërbejë si një mjet për përfshirje—jo si një mekanizëm që rrënjos pabarazinë.

Kjo kërkon veprim në disa drejtime.

Së pari, transparenca dhe llogaridhënia duhet të jenë në thelb të sistemeve të inteligjencës artificiale. Vendimet që ndikojnë të drejtat dhe mundësitë e individëve nuk mund të merren përmes proceseve të paqarta. Individët duhet të jenë në gjendje të kuptojnë se si merren vendimet dhe të kenë akses në mjete efektive ankimi kur ndodh dëm.

Së dyti, integriteti dhe drejtësia e të dhënave janë thelbësore. Të dhënat e paragjykuara prodhojnë rezultate të paragjykuara. Duhet të bëhen përpjekje për të siguruar që grupet e të dhënave të jenë përfaqësuese dhe që sistemet të vlerësohen rregullisht për ndikime diskriminuese, përfshirë përmes mbikëqyrjes së pavarur.

Së treti, një qasje e ndjeshme ndaj dimensionit gjinor dhe ndërthurjes së formave të diskriminimit është kritike. Politikat për qeverisjen e inteligjencës artificiale duhet të marrin në konsideratë në mënyrë të qartë mënyrën se si format e ndryshme të diskriminimit ndërthuren dhe përforcojnë njëra-tjetrën. Pa këtë qasje, më të cenueshmit rrezikojnë të mbeten edhe më pas.

Së katërti, duhet të sigurojmë pjesëmarrje kuptimplotë. Zërat dhe përvojat e jetuara të grave dhe vajzave, veçanërisht nga komunitetet e margjinalizuara dhe të nënpërfaqësuara, duhet të informojnë projektimin, zbatimin dhe vlerësimin e sistemeve të inteligjencës artificiale.

Në të njëjtën kohë, nuk duhet të anashkalojmë potencialin pozitiv të inteligjencës artificiale.

Kur projektohet në mënyrë të përgjegjshme, ajo mund të ndihmojë në zgjerimin e aksesit në informacion ligjor, të mbështesë viktimat e dhunës përmes mjeteve digjitale të sigurta, si dhe të përmirësojë efikasitetin dhe reagueshmërinë e sistemeve të drejtësisë. Ajo mund të kontribuojë në ngushtimin e boshllëqeve, nëse udhëhiqet nga parimet e duhura.

Në Shqipëri, ndërsa avancojmë reformat tona të gjera në drejtësi në kuadër të procesit të integrimit në Bashkimin Evropian, ne e kuptojmë se digjitalizimi duhet të forcojë, jo të dobësojë, besimin publik në institucione. Legjitimiteti i sistemeve të drejtësisë dhe i teknologjive në zhvillim varet nga drejtësia, përfshirja dhe llogaridhënia e tyre.

Pikërisht për këtë arsye, bashkëpunimi ndërkombëtar është thelbësor.

Sfidat që po diskutojmë sot nuk ndalen në kufijtë kombëtarë. Standardet globale, parimet e përbashkëta dhe dialogu shumëpalësh janë të domosdoshme për të siguruar që qeverisja e inteligjencës artificiale të zhvillohet në një mënyrë që mbron të drejtat dhe promovon barazinë në mbarë botën.

Në këtë drejtim, mirëpresim raportin e ardhshëm të Grupit të Punës për Diskriminimin ndaj Grave dhe Vajzave. Ai vjen në një moment kritik dhe do të ofrojë udhëzime të vlefshme për Shtetet Anëtare ndërsa lundrojmë në këto çështje komplekse.

Në përmbyllje, më lejoni të theksoj një pikë të thjeshtë, por të rëndësishme:

Teknologjia është një mjet i fuqishëm, por nuk është në vetvete e drejtë. Drejtësia varet nga zgjedhjet që bëjmë në mënyrën se si projektojmë sistemet, si i rregullojmë ato dhe cilët zëra zgjedhim të përfshijmë.

Le të sigurojmë që inteligjenca artificiale të funksionojë për të gjitha gratë dhe vajzat, pa përjashtim.

Faleminderit.