Teksa Organizata jonë po i afrohet përvjetorit të saj të 80-të, ky sesion na vë përballë përgjegjësisë sonë kolektive.
Drejtori i Përgjithshëm na drejtoi pak kohë më parë një pyetje thelbësore: «Çfarë UNESCO-je dëshirojmë të shohim në njëqindvjetorin e saj?».
Në një kohë kur po jetojmë ndryshime të mëdha teknologjike, ndarje të thella gjeopolitike dhe presione të forta financiare, përgjigjja është e vetëkuptueshme: një UNESCO misioni i paqes i së cilës është më urgjent se kurrë.

Për Shqipërinë, ky sesion ka tri prioritete absolute:

• Rezultate konkrete në terren: Veprimi i UNESCO-s duhet vërtet të përmirësojë jetën e njerëzve.
• Një buxhet i parashikueshëm dhe i qëndrueshëm: Gjendja e urgjencës financiare nuk duhet të kthehet në mënyrën tonë të zakonshme të menaxhimit.
• Një reformë që na afron: Modernizimi i UNESCO-s duhet të na afrojë më shumë me realitetet lokale, pa krijuar burokraci të reja.

Në aspektin financiar, le të shohim realitetin: brenda njëzet e pesë viteve, fuqia blerëse e buxhetit të rregullt ka rënë me rreth 60%. Njëkohësisht, kontributet vullnetare përbëjnë sot 70% të programeve tona. Kjo varësi rrezikon pavarësinë tonë. Këto burime vullnetare janë të vlefshme, por ato nuk duhet as të zëvendësojnë buxhetin e rregullt dhe as të diktojnë prioritetet tona. Si mund të garantojmë që sektorë të tillë si Komunikimi dhe Shkencat të mos lihen mënjanë përballë programeve që tërheqin financime private?

Menaxhimi i financave tona duhet të mbështetet mbi transparencën dhe llogaridhënien. Në këtë kontekst kompleks, mbështetja e partnerëve tanë kryesorë — si Bashkimi Evropian, angazhimi i të cilit mbetet i parashikueshëm, i besueshëm dhe i bazuar në parime — është e paçmueshme. Megjithatë, për të maksimizuar ndikimin e fondeve, ne duhet me çdo kusht të shmangim mbivendosjet me agjencitë e tjera të OKB-së apo brenda vetë UNESCO-s.

Reforma institucionale nuk mund të jetë thjesht një ide abstrakte që diskutohet në Paris. Ajo duhet të sjellë rezultate reale në terren. Për sa i përket rishikimit të rrjetit në terren, Shqipëria mbështet plotësisht eliminimin e mbivendosjeve administrative. Sidoqoftë, duhet të jemi të qartë: efikasiteti nuk mund të nënkuptojë largim nga terreni. Shumë delegacione më të vogla shqetësohen se zhvendosja e burimeve drejt qendrave rajonale të largëta do të dobësojë kontaktin tonë të drejtpërdrejtë.
Çfarë hapash konkretë do të garantojmë që Komisionet Kombëtare të vazhdojnë të marrin mbështetje teknike të shpejtë dhe të drejtpërdrejtë?

Në kohë lufte dhe krizash, zëri i UNESCO-s duhet të jetë i guximshëm dhe i udhëhequr nga e drejta ndërkombëtare. Mbrojtja e shkollave të dëmtuara, ofrimi i mbështetjes psikologjike për mësuesit dhe nxënësit e traumatizuar, shpëtimi i trashëgimisë kulturore dhe mbrojtja e gazetarëve nuk janë çështje që mund të lihen mënjanë. Ato janë thelbi i misionit të UNESCO-s.

Për Shqipërinë, mbështetja për UNESCO-n do të thotë rezultate konkrete në vendin tonë.

• Në Arsim: Përmes Projektit të Edukimit Digjital në Shqipëri, kemi ngritur laboratorë inteligjentë në mbi 600 shkolla. Ato përdoren nga 150,000 nxënës dhe u sigurojnë mësuesve tanë mjete moderne digjitale. Gjithashtu punojmë për gjithëpërfshirje aty ku nevoja është më e madhe. Në Spitalin «Nënë Tereza» në Tiranë, kemi krijuar hapësira të posaçme mësimi për fëmijët e sëmurë duke përdorur realitetin virtual, robotikën dhe artin. E bëjmë këtë sepse një sëmundje e rëndë nuk duhet të ndërpresë kurrë të drejtën e një fëmije për të mësuar, për të luajtur dhe për t’u zhvilluar.
• Në Trashëgimi dhe Bashkëpunim: Në vitin 2026, Rezerva e Biosferës së Liqenit të Shkodrës u përfshi zyrtarisht në Rrjetin Botëror të Rezervave të Biosferës. Kjo është një arritje jetike. Ajo dëshmon përkushtimin tonë të thellë për të mbrojtur natyrën dhe për të bashkëpunuar paqësisht dhe përtej kufijve me fqinjët tanë.
• Në Trashëgiminë Kulturore Jomateriale: Shqipëria është thellësisht e nderuar të bëhet pjesë e Komitetit Ndërqeveritar për Ruajtjen e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale për mandatin 2026–2030. Ne besojmë se traditat e përbashkëta i bashkojnë njerëzit. Trashëgimia e gjallë u përket komuniteteve lokale që e praktikojnë atë çdo ditë. Gjatë mandatit tonë, do të punojmë për ta afruar Konventën më pranë të rinjve, në mënyrë që këto tradita të mbijetojnë në brezat e ardhshëm.
• Së fundi, mbi Inteligjencën Artificiale: Siç na kujtoi Papa Leoni XIV gjatë vizitës së tij historike në UNESCO: IA mund të përpunojë të dhëna, por nuk mund t’i japë kurrë përgjigje kuptimit të vërtetë të jetës njerëzore. Teknologjia duhet t’i shërbejë dinjitetit njerëzor, jo ta kontrollojë atë. Në Shqipëri, ne po e vëmë në provë këtë ekuilibër përmes asistentit virtual me IA në administratën tonë publike. Megjithatë, mbetet ende një hendek i madh. Udhëzimet etike globale hartohen në Paris, por vendet e vogla shpesh nuk kanë kapacitetin teknik për t’i zbatuar ato. Gjithashtu, modelet globale të IA-së vazhdojnë të lënë pas dore gjuhët më pak të përhapura dhe kulturat specifike. Çfarë mjetesh të thjeshta dhe konkrete mund të ofrojë UNESCO për të ndihmuar qeveritë më të vogla ta përdorin IA-në në mënyrë etike?

Besimi nuk ndërtohet thjesht duke shkruar rezoluta. Ai ndërtohet çdo ditë, përmes dialogut të hapur, transparencës dhe respektit të ndërsjellë.

Le të zgjedhim ndryshime të guximshme në vend të burokracisë së ngadaltë administrative. Le të ndërtojmë një UNESCO të besueshme, të përqendruar dhe vërtet të përkushtuar ndaj njerëzve të cilëve u shërbejmë.